Πολλές μητέρες περιγράφουν τους πρώτους μήνες της μητρότητας με την ίδια φράση: ‘’δε νιώθω όπως θα έπρεπε να νιώθω’’. Αγαπούν βαθιά το παιδί τους και την ίδια στιγμή νοσταλγούν τη ζωή πριν τη μητρότητα. Είναι εξαντλημένες και νιώθουν ενοχές γι’ αυτό. Ύστερα κοιτάζουν στον καθρέφτη και δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν το σώμα τους. Οι σχέσεις, οι αξίες και οι προτεραιότητές τους αλλάζουν. Αισθάνονται άβολα στο νέο τους εαυτό, με έναν τρόπο γνώριμο, που ίσως βίωσαν χρόνια πριν ως έφηβες τότε. Και επειδή τίποτα από όλα αυτά δεν περιγράφεται στο πολιτισμικό μας πλαίσιο ούτε ως ‘’φυσιολογική’’ μητρότητα ούτε ως διαταραχή, οδηγούνται συχνά στο συμπέρασμα πως αυτή τους η εμπειρία οφείλεται σε δική τους ανεπάρκεια.
Υπάρχει όμως μία λέξη γι’ αυτήν την εμπειρία, μία λέξη που δεν την ξέρει σχεδόν κανείς, και υπάρχει από το 1975: μητροεφηβεία.
Τί είναι η μητροεφηβεία;
Ο όρος matrescence -στα ελληνικά μητροεφηβεία- προτάθηκε από την ανθρωπολόγο Dana Raphael, ενώ επανήλθε τα τελευταία χρόνια από την ψυχολόγο Aurélie Athan, η οποία διεκδικεί ρητά την ένταξη του όρου στην περιγεννητική ψυχική υγεία. Η μητροεφηβεία περιγράφει τη μετάβαση στη μητρότητα ως μία αναπτυξιακή περίοδο ανάλογη με την εφηβεία, όπου αλλάζουν οι ορμόνες, το σώμα, η ταυτότητα, οι σχέσεις, οι προτεραιότητες και η θέση του ατόμου στον κόσμο. Από έναν έφηβο κανείς δεν περιμένει να διανύσει την εφηβεία ήρεμος, γαλήνιος, χωρίς διακυμάνσεις. Έτσι, κι η αναστάτωση της μητροεφηβείας δε συνεπάγεται διαταραχή αλλά αποτελεί μέρος της ίδιας της μετάβασης.
Τα δεδομένα της νευροεπιστήμης το επιβεβαιώνουν. Κατά την κύηση ο εγκέφαλος της μητέρας αλλάζει δομικά, κυρίως στις περιοχές που είναι υπεύθυνες για την κατανόηση της σκέψης και των συναισθημάτων των άλλων. Οι αλλαγές αυτές διαρκούν τουλάχιστον δύο έτη και συνδέονται με την ικανότητα της μητέρας να ‘’διαβάζει’’ τις ανάγκες του βρέφους της. Ο εγκέφαλος, δηλαδή, δε ‘’χαλάει’’ με τη μητρότητα, όπως η υπονοεί το ‘’mommy brain’’ αλλά εξειδικεύεται για την προστασία και τη φροντίδα του βρέφους. Επομένως, η αυξημένη επαγρύπνηση, η ευαισθησία στο κλάμα, η δυσκολία της μητέρας ‘’να κλείσει το διακόπτη’’ και να καταπραϋνθεί, έχουν βιολογικό υπόβαθρο.
Γιατί η αμφιθυμία είναι φυσιολογική;
Η αμφιθυμία αποτελεί κεντρικό χαρακτηριστικό της μητροφηβείας. Η μητέρα μπορεί ταυτόχρονα να θέλει να επιθυμεί να βρίσκεται διαρκώς κοντά στο μωρό της και ταυτόχρονα να έχει ανάγκη απόστασης από εκείνο, να λαχταρά να έχει μία ώρα μόνη της, να ξανακερδίσει την αυτονομία της. Τα ερευνητικά δεδομένα καταγράφουν πως η αμφιθυμία βιώνεται από τη συντριπτική πλειονότητα των μητέρων, ανεξάρτητα από το πόσο επιθυμητή ήταν η εγκυμοσύνη και από την αγάπη της για το μωρό.
Μπορούμε ίσως να κατανοήσουμε καλύτερα την αμφιθυμία αν δε σκεφτούμε τη μητρότητα μόνο ως προσθήκη αλλά και ως απώλεια. Απώλεια της αυτονομίας, του προσωπικού χώρου και χρόνου, της οικειότητας με το σώμα, της σχέσης με το σύντροφο όπως ήταν πριν, της εργασίας της όπως ήταν πριν, ενός εαυτού που προηγουμένως γνώριζε καλά. Το πένθος γι’ αυτές τις απώλειες δεν ακυρώνει την αγάπη της για το παιδί, συνυπάρχει μαζί της κι αυτή κι αυτή η συνύπαρξη είναι που μπερδεύει, γιατί κανένας δεν την είχε προετοιμάσει γι’ αυτό.
Πότε η μετάβαση γίνεται δυσφορία;
Η αμφιθυμία από μόνη της δεν οδηγεί απαραίτητα σε δυσφορία. Είναι η ερμηνεία της που αλλάζει τα δεδομένα. Μεγαλώνουμε μέσα σε πολιτισμικά πρότυπα ‘’καλής μητέρας’’ και εμποτιζόμαστε με αυτά: η ‘’καλή μητέρα’’ είναι ηρωίδα, αυτοθυσιάζεται, είναι ήρεμη, γαλήνια, διαπνέεται από ‘’φυσικό ένστικτο’’, αισθάνεται πάντοτε ευγνωμοσύνη. Κι όταν η μητέρα συγκρίνει τον πραγματικό της εαυτό της με αυτό το πρότυπο – ούσα συχνά εξαντλημένη και αμφίθυμη, βιώνοντας θλίψη, θυμό, φόβο- ερμηνεύει αυτήν την απόκλιση ως απόδειξη ανεπάρκειας. Κι εκεί γεννιέται η ντροπή και μαζί της η αυτοεπίκριση, που με τη σειρά τους την οδηγούν να αποκρύπτει τις δυσκολίες της και να απομακρύνεται από τους άλλους για να μη δουν αυτό της το ‘’έλλειμμα’’. Στην Ελλάδα, όπου η μητρότητα αποτελεί συχνά δημόσια υπόθεση και η ευρύτερη οικογένεια μπορεί να βρίσκεται πολύ κοντά και να αποτελεί ταυτόχρονα πηγή υποστήριξης και επίκρισης, η πίεση αυτή είναι καθημερινή.
Οι στατιστικές μας δείχνουν το μέγεθος του ζητήματος. Περίπου 1 στις 6 μητέρες θα λάβει διάγνωση περιγεννητικής διαταραχής. Οι διπλάσιες βιώνουν επίμονη δυσφορία που δεν εντάσσεται σε καμία διάγνωση κι επειδή αυτό που βιώνουν δεν έχει νόημα το αποδίδουν σε δικό τους σφάλμα (‘’κάτι δεν πάει καλά με εμένα’’).
Η μητροεφηβεία δεν αποτελεί διάγνωση και δεν την αντικαθιστά όταν αυτή χρειάζεται. Επίμονη θλίψη ή αίσθημα κενού για πάνω από δύο εβδομάδες, αδυναμία ύπνου ακόμη κι όταν το μωρό κοιμάται, αυξημένο άγχος ή/και θυμός, επίμονες ανεπιθύμητες σκέψεις ή αίσθηση ότι η οικογένεια θα ήταν καλύτερα χωρίς εκείνη, αποτελούν σημάδια που χρίζουν άμεσης αξιολόγησης από ειδικό. Τη μητροεφηβεία όμως την περνούν όλες οι μητέρες, κι εκείνες που θα λάβουν διάγνωση κι εκείνες που δε θα λάβουν. Η διάγνωση δεν ακυρώνει τη μετάβαση, συμβαίνει μέσα της.
Τι είναι βοηθητικό;
Το πρώτο βήμα είναι να ονομάσουμε τη μετάβαση, πλαισιώνοντας έτσι το βίωμά μας με αποδοχή και συμπόνια. Έτσι, η δυσκολία αναγνωρίζεται δίχως να ερμηνεύεται ως προσωπική αποτυχία. Μία μητέρα μπορεί να είναι εξαντλημένη και καλή μητέρα ταυτόχρονα. Ο όρος μητροεφηβεία χωράει και τα δύο.
Το δεύτερο, είναι να δουλέψουμε τη σχέση με τον εαυτό μας. Συχνά, η αυτοεπίκριση στη μητρότητα μοιάζει με αυξημένη υπευθυνότητα ‘’αν πιέσω τον εαυτό μου, δε θα κάνω λάθος’’. Όμως λειτουργεί αντίστροφα: κρατά το σώμα μας σε διαρκή επιφυλακή, η οποία εμποδίζει την αυθόρμητη εγγύτητα και την ανάπτυξη του μητρικού δεσμού, ενώ η έλλειψη καταπράυνσης οδηγεί σε περεταίρω εξουθένωση. Η Θεραπεία Εστιασμένη στη Συμπόνια δε ζητά από τη μητέρα να σκέφτεται ‘’πιο θετικά’’ αλλά στοχεύει στη συναισθηματική ρύθμιση, στην καλλιέργεια της εσωτερικής ασφάλειας και στην ανάπτυξη του συμπονετικού της κινήτρου, ώστε να ανταποκρίνεται στις δυσκολίες της με σοφία, δύναμή και φροντίδα.
Το τρίτο, είναι οι άλλοι. Οι άνθρωποι εξελιχθήκαμε να μεγαλώνουμε παιδιά μέσα σε ομάδες, όχι μόνοι, απομονωμένοι σε διαμερίσματα. Η μετάβαση στη μητρότητα χρειάζεται ένα υποστηρικτικό, μη επικριτικό περιβάλλον, μια ‘’εξελιγμένη φωλιά’’ από συντρόφους, φίλους, άλλες μητέρες, επαγγελματίες υγείας (ψυχικής και σωματικής) που γνωρίζουν καλά την περιγεννητική περίοδο και κινητοποιούνται να μας βοηθήσουν.
Πηγές:
Athan, A. M. (2024). A critical need for the concept of matrescence in perinatal
Cree, M. (2010). Compassion focused therapy with perinatal and mother-infant distress. International Journal of Cognitive Therapy, 3(2), 159-171.
Fawcett, E. J., Fairbrother, N., Cox, M. L., White, I. R., & Fawcett, J. M. (2019). The prevalence of anxiety disorders during pregnancy and the postpartum period: a multivariate Bayesian meta-analysis. The Journal of clinical psychiatry, 80(4), 18r12527.
Jones, L. (2023). Matrescence: On the metamorphosis of pregnancy, childbirth and motherhood. London: Allen Lane.
Marsden, J., Whittingham, K., Ziviani, J., O’Brien, S., Redmond, R., Jomeen, J., & Meredith, P. (2025). Mother’s experiences of shame and compassion in the early postnatal period: A thematic analysis. Midwifery, 147, 104454.
Miller, R. L., Pallant, J. F., & Negri, L. M. (2006). Anxiety and stress in the postpartum: is there more to postnatal distress than depression?. BMC psychiatry, 6(1), 12.
Pritschet, L., Taylor, C. M., Cossio, D., Faskowitz, J., Santander, T., Handwerker, D. A., … & Jacobs, E. G. (2024). Neuroanatomical changes observed over the course of a human pregnancy. Nature Neuroscience, 27(11), 2253-2260.
Raneberg, A., & MacCallum, F. (2024). ‘Living in two worlds’: A qualitative analysis of first-time mothers’ experiences of maternal ambivalence. Journal of Reproductive and Infant Psychology, 42(5), 934-948.
Raphael, D. (1975). Being female: Reproduction, power and change. De Gruyter Mouton
Rezaie-Keikhaie, K., Arbabshastan, M. E., Rafiemanesh, H., Amirshahi, M., Ostadkelayeh, S. M., & Arbabisarjou, A. (2020). Systematic review and meta-analysis of the prevalence of the maternity blues in the postpartum period. Journal of Obstetric, Gynecologic & Neonatal Nursing, 49(2), 127-136.
Sacks, A., & Birndorf, C. (2019). What no one tells you: A guide to your emotions from pregnancy to motherhood. Hachette UK.
Servin-Barthet, C., Martínez-García, M., Paternina-Die, M., Marcos-Vidal, L., Martín de Blas, D., Soler, A., … & Vilarroya, O. (2025). Pregnancy entails a U-shaped trajectory in human brain structure linked to hormones and maternal attachment. Nature communications, 16(1), 730.
Sonnenburg, C., & Miller, Y. D. (2021). Postnatal Depression: The Role of “Good Mother” Ideals and Maternal Shame in a Community Sample of Mothers in Australia: Motherhood Ideals and Postnatal Depression. Sex Roles, 85(11), 661-676.
Wang, Z., Liu, J., Shuai, H., Cai, Z., Fu, X., Liu, Y., … & Yang, B. X. (2021). Mapping global prevalence of depression among postpartum women. Translational psychiatry, 11(1), 543.